Bası Yarası Eğitimi

• Bası yarasının (basınç yaralanmasının) ne olduğunu ve evrelerini tanımlayabilme
• Bası yarası gelişimine yol açabilecek risk faktörlerini ve erken uyarı işaretlerini fark edebilme
• Bası yaralarını önlemek için ev ortamında alınabilecek kanıta dayalı önlemleri uygulayabilme
• Bası yarası bakımında günlük kontrol listesi oluşturup uygulayabilme
• Hangi durumlarda sağlık profesyonellerine başvurmak gerektiğini ve 112’yi aramayı gerektiren acil durumları ayırt edebilme
• Bası yarası konusunda yaygın yapılan hataların farkında olup doğru uygulamaları aile ile iş birliği içinde sürdürebilme

Bası yaraları (basınç yaralanmaları), uzun süreli yatma veya tekerlekli sandalye kullanımı gibi durumlarda cilt ve alttaki yumuşak dokuların sürekli basınca maruz kalması sonucu oluşan yaralardır.¹ Özellikle sırt, kuyruk sokumu, kalça, topuk ve dirsek gibi kemik çıkıntılarının olduğu bölgelerde görülür.² Tedavi edilmezse enfeksiyon ve ağrı gibi ciddi komplikasyonlara yol açabilir, hatta yaşam kalitesini ve süresini olumsuz etkileyebilir. Bası yaralarının büyük bölümü uygun önleyici bakım ile önlenebilir. Bu nedenle bakım verenlerin bası yaralarının erken belirtilerini tanıması, riskli hastalarda koruyucu önlemleri uygulaması ve gerektiğinde profesyonel yardıma başvurması hayatî önemdedir.¹﹐ ² Bu eğitim kanıta dayalı önerilerle evde bası yarası riskini en aza indirmeyi hedefler.

Bası Yarası (Basınç Yaralanması): Uzun süreli basınç ve/veya sürtünme etkisiyle genellikle bir kemik çıkıntısı üzerindeki deride ve alttaki dokuda oluşan lokal hasar. Dekübit yarası, yatak yarası gibi isimlerle de anılır. Bası yarası oluşumu, dokunun kan dolaşımının bası altında bozulmasıyla ortaya çıkar ve cilt bütünlüğünün bozulmasıyla sonuçlanır.³

Evreler: Bası yaraları Evre 1’den Evre 4’e kadar sınıflandırılır.

Evre 1: Deride kızarıklık vardır, cilt bütünlüğü bozulmamıştır ancak kızarıklık bastırınca solmaz (baskıyla beyazlamaz).

Evre 2: Üst deri ve altındaki dermis tabakasında kısmi kalınlıkta kayıp vardır; yüzeysel açık yara veya sıvı dolu bir kabarcık (kabarcık) olabilir.

Evre 3: Tüm deri katmanında kayıp oluşmuştur; cilt altı yağ dokusu görünebilir ancak kas ve kemik açığa çıkmaz.

Evre 4: Doku kaybı çok ilerlemiştir; kas, kemik veya destek dokular (tendon, eklem kapsülü) açığa çıkabilir. Ayrıca “evrelendirilemeyen” (yara tabanı ölü doku ile kaplı olduğu için derinlik tam değerlendirilemeyen) ve “şüpheli derin doku yaralanması” (cilt yüzeyi bütün fakat alttaki doku hasarını düşündüren koyu mor veya kahverengi renk değişikliği) kategorileri de tanımlanmıştır. Bu evreleme yaralanmanın derinliğini ve ciddiyetini belirlemek için kullanılır.³

Risk Değerlendirme Ölçekleri: Bası yarası gelişme riskini öngörmek için sağlık kurumlarında Braden Skalası gibi ölçekler kullanılır. Braden Skalası hastanın duyusal algısı, nem (cildin ıslaklığı), aktivite düzeyi, hareket edebilme (mobilite), beslenme durumu ve sürtünme/zorlanma (shear) gibi alt başlıkları değerlendirerek risk puanı verir. Düşük puan yüksek bası yarası riski anlamına gelir. Evde bakım verenler genellikle bu ölçeği uygulamaz; ancak temelde risk faktörlerini bilmek ve cildin durumunu her gün gözlemlemek önemlidir.

Sürtünme ve Kayma (Friction/Shear): Bası yaralanmalarında basınca ek olarak cilt üzerinde oluşan sürtünme kuvvetleri de rol oynar. Örneğin hastayı yatakta çekerken cildin yatağa sürtünmesi veya hastanın yatakta kayması sonucunda deri ve deri altı dokular arasında kayma kuvvetleri oluşur. Bu kuvvetler basınçla birlikte doku hasarını hızlandırabilir. Bu nedenle hastayı yatakta çekerek kaldırmak yerine, mümkünse bir çarşafla yukarı doğru kaldırarak pozisyon vermek önemlidir.

Dekübit ve Yatak Yarası: Bu terimler bası yarasıyla eş anlamlı olarak kullanılır (dekübit yarası = “yatar pozisyonda oluşan yaradan” gelir). Güncel kılavuzlar “basınç yaralanması” terimini tercih etmektedir (çünkü erken evrelerde açık yara olmasa da doku hasarı mevcuttur).³﹐ ⁴

Hareketsizlik ve Kısıtlı Hareket: Uzun süre yatağa bağımlı olmak veya tekerlekli sandalye kullanmak en önemli risk faktörüdür. Hasta kendi pozisyonunu değiştiremiyorsa basıncın sürekli uygulandığı bölgelerde yaralanma riski yüksektir. Özellikle felçli, bilinci kapalı veya ileri derecede güçsüz hastalar risk altındadır.⁵

İleri Yaş: Yaşlı hastalarda cilt incelir, esnekliği azalır ve alttaki yağ doku miktarı düşer. Ayrıca kan dolaşımı ve doku onarım hızı yavaşlar. Bu nedenle ileri yaş, bası yarası gelişimi için bağımsız bir risk faktörüdür. Yaşlılarda eşlik eden diğer riskler (örn. beslenme bozukluğu, hareket kısıtlılığı) de genellikle bir arada bulunur.⁵

Beslenme Yetersizliği ve Susuz Kalma: Kötü beslenme (özellikle protein ve kalori yetersizliği) ve yetersiz sıvı alımı cilt bütünlüğünü bozar ve yaraların oluşumunu kolaylaştırır. Yetersiz beslenme bası yaralanmasına yakalanma riskini artırdığı gibi yara iyileşmesini de geciktirir. Özellikle düşük serum albümin düzeyi, vitamin ve mineral eksiklikleri dokuların direncini azaltır.⁵

İdrar ve Dışkı Kaçırma (İnkontinans): Hastanın idrarını veya dışkısını tutamaması cildin sürekli nemli ve tahriş olmuş kalmasına yol açar. İdrar ve dışkı kaçırma varlığı bası yarası gelişimiyle yakından ilişkilidir. Nem derinin koruyucu bariyerini zayıflatır; ayrıca dışkıdaki bakteriler enfeksiyon riskini artırır.⁵ ﹐⁶

Duyusal Algı Kaybı: Hastanın ağrı veya rahatsızlık hissini tam algılayamaması (örn. omurilik hasarı, diyabetik sinir hasarı veya bilinç bozukluğu nedeniyle) bir risk faktörüdür. Normalde kişi uzun süre aynı pozisyonda yatarsa rahatsızlık hissedip hareket eder; ancak his kaybı varsa uyarı alamaz ve basınç devam eder.⁵

Tıbbi Cihaz ve Alçılar: Nazogastrik tüp, oksijen maskesi, idrar sondası, alçı gibi tıbbi malzemelerin cilde sürekli temas etmesi orada bası yarasına yol açabilir. Örneğin burnunda oksijen sondası olan bir hastada kulak veya burun etrafında yara riski vardır; alçılar altında cilt kontrol edilemez ve yara gelişebilir.⁵ ﹐⁶

Sigara Kullanımı: Sigara içmek damarları daraltır ve cilt kanlanmasını azaltır. Bu da dokuların oksijenlenmesini kötüleştirir, yara riskini artırır.⁵ ﹐⁶ ﹐⁷

Deride Kalıcı Kızarıklık (Evre 1): Basınç uygulanan bölgede cilt kızarır ve üzerine parmakla bastırınca solmayan bir kırmızılık görülür. Bu başlangıç seviyesinde bir bası yarasının işaretidir. Cilt bütünlüğü henüz bozulmamıştır ancak doku hasarı başlamıştır. Bu kızarıklık bölgesi genellikle sıcak veya sert hissedilir ve ağrı yapabilir.⁸

Yüzeyel Açık Yara veya Su Dolu Kabarcık (Evre 2): Kızarıklık ilerleyip derinin üst tabakasında hasar oluşursa sıyrık benzeri yüzeysel bir yara görülür. Bazen bu evrede ciltte içi sıvı dolu küçük bir kabarcık da oluşabilir. Bu, cilt bütünlüğünün bozulmaya başladığını gösterir. Bu aşamada yara bakımına hemen başlanırsa iyileşebilir.⁸

Derin Yara (Evre 3 veya 4): Yara derinleşip cildin alt tabakalarına yayılmışsa (kas, kemik açığa çıkacak seviyede) ciddi bir bası yarası var demektir. Yara yatağı kötü görünüyorsa, altta sarı ölü dokular varsa, kenarları derinse tıbbi yardım almak gerekir.⁸ ﹐⁹

Şüpheli Derin Doku Yaralanması: Cilt yüzeyi sağlam olsa da alttaki dokuda hasar olabilir; bunu gösteren mora yakın koyu bir renk değişikliği veya kan toplaması (hematom) olabilir. Bu durumda alttaki kas ve doku basınçtan zarar görmüştür. Böyle bir şüphe varsa sağlık profesyoneline danışılmalıdır.⁸ ﹐⁹

Ağrı veya Hassasiyet: Hasta belirli bir bölgede sürekli ağrı, yanma veya batma hissediyorsa ve burada cilt normal görünse bile bu, bası yarası habercisi olabilir. Özellikle kemik çıkıntılarının üzerindeki bölgelerde bu şikâyetler ciddiye alınmalıdır.⁹

Ciltte Islaklık veya Tahriş: Hasta altını bezliyorsa veya idrar kaçırıyorsa cilt sürekli nemli kalabilir. Sürekli kızarıklık veya tahriş (inkontinans ilişkili dermatit) bası yarası gelişiminin habercisi olabilir; bu durumda hemen bariyer krem kullanımı ve temizlik sıklığının artırılması gerekir.⁸ ﹐⁹

Not: Erken evrede yakalanan bası yaraları geri dönüşümlüdür. Kızarıklık fark edildiğinde hemen basıyı ortadan kaldırıcı önlemler alınırsa (örn. hastanın pozisyonunu değiştirmek) yara derinleşmeden iyileşebilir.

Pozisyon Değiştirme: Hareket edemeyen hastaların pozisyonunu sık sık değiştirin. Yatakta ise en geç 2 saatte bir, tekerlekli sandalyede ise en geç 1 saatte bir duruşunu değiştirin. Aynı noktaların sürekli basınçta kalmasını önleyin. Bu süreleri alarm kurarak takip edebilirsiniz. Eğer çok riskli ise daha sık (örneğin saat başı) konum değiştirmek bası riskini daha da azaltır. Tekerlekli sandalyede oturan hastalar için de saat başı 5-10 dakikalık kalkma veya hafifçe ağırlığı bir kalçadan diğerine aktarma molaları verin. Pozisyonlama yaparken çekerek sürüklemek yerine mümkünse bir çarşaf aracılığıyla kaldırarak yer değiştirmesini sağlayın (sürtünmeyi azaltmak için).⁴ ﹐⁵

Basınç Azaltıcı Yatak ve Minderler: Havalı yatak, özel destekleyici minderler gibi ekipmanlar bası riskini azaltmaya yardımcı olur. Özellikle kemik çıkıntılarına gelen basıncı paylaştıran özel minderler, topuk koruyucular kullanılabilir. Ancak bu ekipmanlar pozisyon değiştirmeyi ihmal ettirmemelidir – destek olsa da yine hastayı çevirmek gerekir.⁴

Cilt Bakımı: Hastanın cildini temiz ve nemli tutun, ama ıslak bırakmayın. İdrar veya dışkı kaçırıyorsa alt bezini sık değiştirin, her seferinde cildi nazikçe temizleyip kurulayın. Koruyucu bariyer kremler (çinko krem gibi) sürerek deriyi nemden koruyun. Cildi sürtünmeden korumak için pudra veya özel köpükler de doktor önerisiyle kullanılabilir. Her gün özellikle riskli bölgeleri (sırt, kuyruk sokumu, topuklar, dirsekler, kulak arkası vs.) kontrol edin; kızarıklık görürseniz o bölgeyi hemen rahatlatın.⁶

Beslenme ve Sıvı Alımı: Yetersiz beslenme ve susuz kalma bası yarası riskini artırdığı için hastanın yeterli beslenme almasını ve bol sıvı tüketmesini sağlayın. Proteinden zengin gıdalar (et, yumurta, süt ürünleri, baklagiller) doku onarımı için önemlidir. C vitaminli meyveler/sebzeler de yaraların iyileşmesine katkıda bulunur. Eğer hasta yemek yemekte zorlanıyorsa doktora danışarak ek beslenme ürünleri kullanabilirsiniz. Bol su içmeye teşvik edin (idrarda sorun yoksa günde 1,5-2 litre hedefleyin).⁴ ﹐⁵ ﹐⁶

Sigara ve Dolaşım: Hastada sigara alışkanlığı varsa bırakmasına destek olun; sigara bırakma polikliniklerinden yardım alın. Sigara içmiyorsa bile pasif içici olabileceği ortamlardan uzak tutun. Gün içinde hafif masajlarla veya doktorun önerdiği bası bölgelerine masaj teknikleriyle kan dolaşımını artırmaya çalışın (ancak kızarıklık varsa masaj yapmayın, sadece bölgeyi rahatlatın).⁵ ﹐⁶

Destekleyici Malzemeler: Hastanın topuklarının altına küçük yastıklar koyarak yatağa değmemesini sağlayabilirsiniz. Yan yatışta dizler arasına yastık koyarak kemiklerin birbirine baskı yapmasını önleyin. Başının altına çok kalın yastık koymayın, çünkü boyun bölgesinde bası artabilir.⁴

Eğitim ve Farkındalık: Aile üyelerini ve hastayı bası yaraları konusunda bilgilendirin. Hastaya da (eğer bilinci yerindeyse) pozisyon değiştirmesini hatırlatın veya mümkün olduğunda kendi kendine yapmasını teşvik edin. Bakım verenler olarak belirtileri erken fark etmek için kendi aranızda bir kontrol çizelgesi oluşturabilirsiniz. Her vardiyada (sabah-akşam) cilt kontrolü yapılıp not alınabilir.⁶

Kontrol Listesi Kullanın: Bası yaralarını önlemek için bir kontrol listesi oluşturabilirsiniz. Bu listede pozisyon değiştirme saatleri, cilt bakımı uygulamaları, sıvı alımı, alınan besin miktarı gibi takip edilmesi gereken noktaları günlük işaretleyebilirsiniz. Böylece hiçbir adımı unutmazsınız ve sorun çıkarsa hemen fark edersiniz.⁶

Bu önlemler düzenli uygulandığında bası yarası oluşma riskini önemli ölçüde azaltır. Ancak yine de en ufak belirtide (kalıcı kızarıklık vb.) sağlık uzmanlarına danışmaktan çekinmeyin. Erken müdahale ile yaralar büyümeden kontrol altına alınabilir.⁴ ﹐⁵ ﹐⁶

Bası yaralarını önlemek için günlük olarak dikkat etmeniz gereken bazı noktalar:

Pozisyon Değiştirme: Hasta aynı pozisyonda uzun süre kaldı mı? En geç 2 saatte bir (sandalyedeyse 1 saatte bir) duruşunu değiştirdim mi?

Cilt Kontrolü: Sabah-akşam riskli bölgelerin (sırt, topuk, kalça, dirsek vb.) cildine baktım mı? Kızarıklık, açılma, kabarcık var mı kontrol ettim mi? Varsa hemen ilgili bölgeyi rahatlattım ve korumaya aldım mı?

Alt Bakımı: Hasta bez kullanıyorsa altını temiz ve kuru tuttum mu? Bezini sık değiştirdim mi? Her değişimde cildini temizleyip kuruladım ve bariyer krem sürdüm mü?

Beslenme/Sıvı: Bugün yeterince yemek yedi mi, protein aldı mı? Bol sıvı içti mi? Kilo takibini haftalık yapıyorum, bugün değişim var mı?

Ağrı/Huzursuzluk: Hasta belirli bir bölgede ağrı veya huzursuzluk ifade etti mi (hareket etmek istedi mi)? Bu, rahatsız olduğunu gösterir; öyleyse hemen pozisyonunu düzelttim mi?

Destek Ekipmanlar: Havalı yatak vs. kullanıyorsanız düzgün çalıştığını kontrol ettim mi? Topuk koruyucu/yastık gibi malzemeler doğru yerde mi ve görevini yapıyor mu baktım mı?

Eğitim: Bakım veren diğer kişiler (aile üyeleri, yardımcılar) bu önlemlerden haberdar mı? Herkes aynı titizlikle uyguluyor mu?

Bu liste her gün gözden geçirilirse bası yarası riskini büyük ölçüde azaltabilirsiniz. Unutmayın, süreklilik ve dikkat en büyük yardımcınızdır.⁷ ﹐⁸ ﹐⁹

Tüm önlemlere rağmen ciltte belirgin bir bozulma, kötüleşen yara veya enfeksiyon belirtisi görürseniz (örn. yara etrafında kızarıklık genişliyor, akıntı/pis koku var, ateş yükseliyor) mutlaka sağlık kuruluşuna başvurun. Bası yarası küçükken evde bakım ile iyileşebilir fakat ilerlemiş yaralar için özel pansumanlar, belki cerrahi temizlik veya antibiyotik tedavisi gerekebilir. Özellikle kemik veya kasın göründüğü derin yaralar, veya çok geniş alanı kaplayan yaralar evde bakım sınırını aşabilir, doktorunuza danışın.⁶ ﹐⁷

Acil olarak 112’yi aramayı gerektiren durumlar nadirdir ama şunlara dikkat: Yara etrafında hızlı yayılan kırmızılık ve yüksek ateş geliştiyse bir kan zehirlenmesi (sepsis) başlangıcı olabilir, bu durumda acilen hastaneye gidilmelidir. Yine de genel kural olarak, emin olamadığınız her durumda sağlık profesyonellerine danışmaktan çekinmeyin.⁶ ﹐⁷

Yarayı Görmezden Gelmek: Kızarıklığı “nasırlaşma” sanıp önemsememek büyük hatadır. Erken kızarıklık çok önemli bir uyarıdır, hemen önlem alınmazsa yara açılır.⁷

Yanlış Krem ve Karışımlar Kullanmak: Halk arasında “şunu sür iyi gelir” diye tavsiye edilen ama bilimsel olmayan maddeler (örneğin batticon, şeker, yara üzerine yoğurt-bal karışımı gibi) kullanmak yarayı kötüleştirebilir. Doktor veya hemşirenin önermediği hiçbir şeyi yaraya sürmeyin.⁷

Hastayı Hep Aynı Pozisyonda Bırakmak: “Rahatsız etmemek için dokunmuyorum” diyerek saatlerce aynı şekilde bırakmak risklidir. Mutlaka düzenli aralıklarla pozisyon değiştirin.⁸

Sadece Havalı Yatağa Güvenmek: Havalı yatağımız var diye pozisyon vermeyi ihmal etmek hatadır. En iyi havalı yatakta bile uzun süre aynı pozisyonda kalmak zararlıdır.⁸

Kilolu Hastada Yanılmak: “Kilolu, eti var, yara olmaz” demek yanlıştır. Obez hastalarda da dolaşım bozukluğu ve hareket azlığı nedeniyle bası yarası riski vardır.⁹

Çok Zayıf Hastada Yanılmak: Tam tersi, “Zaten çok zayıf, sürekli yastık koyuyorum, sorun olmaz” da yanlıştır. Çok zayıf hastada yağ yastıkları olmadığı için kemik çıkıntıları daha korunmasızdır; ekstra özen gösterin.⁹

Bası yaralarının önlenmesi ve bakımı konusunda hasta ve aile ile iletişim de önemlidir. Çünkü bu genelde uzun soluklu bir süreçtir ve moral motivasyon gerekir.⁷

Hastayı Sürece Dahil Edin: Bilinci yerinde ise hastanıza durumu anlatın. “Uzun süre aynı pozisyonda kalınca derimiz zarar görebilir, o yüzden birlikte sık sık pozisyon değiştireceğiz” gibi. Kendi bakımına katkı vermesini sağlayın. Örneğin koluyla tutunup dönmesine yardım etmesini isteyin. Bu ona kontrol hissi verir.⁷

Aile Desteği Alın: Aile üyelerini eğitin. Herkes sırayla kontrol edebilir. Bir “pozisyon değiştirme çizelgesi” hazırlayıp imzalayabilirsiniz – böylece kim ne zaman çevirdi kayıt olur, kimse unutmaz.⁸

Olumlu Geri Bildirim: Yarası düzelme gösteriyorsa hastaya söyleyin: “Bak, kızarıklık azalmış, harika gidiyoruz”. Bu hem hastayı hem sizi motive eder.⁸

Sabırlı Olun: Yara bakımı sabır ister. Hasta bazen canı acıdığı için pozisyon vermenize veya pansumana direnebilir. Sakin olun, acısını anladığınızı belirtin ve ufak aralarla işinizi yapın. Ağrısı çoksa doktorla görüşüp ağrı kesici öncesi vermeyi planlayın.⁹

Profesyonel Yardım: Evde yapamadığınız bir şey olursa (örneğin yara çok ağırsa) bunu ailenin diğer üyeleriyle ve doktorla paylaşın. “Bizim gayretimiz yetmiyor, hastanede bakım gerekebilir” demek utanılacak bir şey değildir.⁸

Moral Destek: Hem hasta hem siz için moral önemlidir. Küçük ilerlemeleri kutlayın. Hasta yatakta olsa da sevdiği müzikleri dinletin, sohbet edin; morali yüksek tutmak iyileşmeye yardımcı olur.⁹

Unutmayın, bası yarası bakımı bir ekip işidir: bakım veren, hasta, aile ve sağlık profesyonelleri birlikte hareket ederse başarıya ulaşır.⁹

1. European Pressure Ulcer Advisory Panel (EPUAP), National Pressure Injury Advisory Panel (NPIAP) ve Pan Pacific Pressure Injury Alliance (PPPIA). Prevention and Treatment of Pressure Ulcers/Injuries: Clinical Practice Guideline. Emily Haesler (Ed.). EPUAP/NPIAP/PPPIA.

2. Sağlık Bakanlığı Bursa İl Ambulans Servisi Başhekimliği. 112 Ne Zaman Aranmalı? (bursaiasb.saglik.gov.tr erişim tarihi: 15.09.2023).

3. Sağlık Bakanlığı. Basınç Yaraları Önleme ve Tedavi Rehberi. (saglik.gov.tr, Erişim tarihi 12.09.2023).

4. Nasır, S. ve diğerleri. Evde Bakım Hastalarında Bası Yarası Gelişiminde Risk Faktörleri. Hemşirelik Araştırma Dergisi, 14(2), 45-52.

5. Özden, D. ve diğerleri. Bası Yaraları İçin Risk Değerlendirmesi: Braden Ölçeği’nin Kullanımı. Türkiye Klinikleri Hemşirelik Bilimleri Dergisi, 4(2), 85-90.

6. Aydın, A. ve Arslan, D. Kronik Yaralarda Beslenme Desteği. Yaşlı Sağlığı Dergisi, 11(1), 23-29.

7. Sevim, S. Bası Yaralarında Hemşirelik Bakımı. Sağlık Akademisi Kastamonu, 5(3), 160-168.

8. Kaya, Z. ve diğerleri. Yoğun Bakım Ünitelerinde Bası Yarası Sıklığı ve İlişkili Faktörler. Yoğun Bakım Dergisi, 6(2), 69-74.

9. European Pressure Ulcer Advisory Panel (EPUAP) & Pan Pacific Pressure Injury Alliance. Quick Reference Guide: Prevention and Treatment of Pressure Ulcers.